انتظار موعود

انتظار موعود

تبارشناسی تمایزات گفتمانی در مورد تعامل حضرت عیسی(ع) و حضرت مهدی(عج): تحلیل تاریخی روایات مشترک فریقین در پنج قرن نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زینب آقاگلی زاده 1
فاطمه آگهی 2
1 دانش آموخته دکترای الهیات گرایش علوم قرآن و حدیث از دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد
2 استادیار گروه معارف دانشگاه کوثر بجنورد، ایران
چکیده
این پژوهش با رویکرد «تاریخی»، به تبارشناسی تمایزات در روایات مشترک آخرالزمانی شیعه و سنی، در مورد تعامل حضرت عیسی؟ع؟ و حضرت مهدی؟عج؟ در منابع پنج قرن نخست هجری می‌پردازد. مسئله اصلی این است که چگونه هسته روایی واحدی، در دو بستر گفتمانی به ابزاری برای تمایزبخشی هویتی و استحکام مبانی کلامی متمایز تبدیل شده است. یافته‌ها در چهار عرصه نشان می‌دهد که گفتمان شیعی، با محوریت اصل امامت، نقشی تبعی و مؤید برای حضرت عیسی؟ع؟ ذیل رهبری مطلق حضرت مهدی؟عج؟ تعریف کرده و از این روایات برای هویت‌بخشی تبارشناسانه به منجی خود بهره برده است. در مقابل، گفتمان اهل سنت، به دلیل عدم تمرکز بر این اصل، فضایی برای برجسته‌تر شدن نقش مستقل یا محوری عیسی؟ع؟ در آخرالزمان گشوده است. این تمایزات در چارچوب مفهومی (تطور معنایی نزول، ظهور و رجعت)، سلسله مراتب نمادین (تحلیل روایت اقتدا)، انتساب نقش‌های کارکردی (رهبری و قضاوت) و هرمنوتیک آیات قرآن به وضوح قابل ردیابی است. این مطالعه با آشکارکردن کارکرد هویتی روایات مشترک، تحلیلی نو از پویایی‌های کلامی سده‌های نخستین ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
حضرت عیسی (ع)
حضرت مهدی (عج)
تمایزات گفتمانی
روایات مشترک
تاریخ مفاهیم
آخرالزمان

عنوان مقاله English

Genealogy of Discursive Distinctions Regarding the Interaction of Jesus (AS) and Imam Mahdi (AJ): A Historical Analysis of Shared Narratives from Both Schools in the First Five Hijri Centuries

نویسندگان English

zinab aghagolizadeh 1
fateme agahi 2
1 Graduated with a PhD in Theology in the field of Quranic and Hadith Sciences from the Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kosar University of Bojnord, Iran.
چکیده English

This research, with a "historical" approach, investigates the genealogy of distinctions in the shared eschatological narratives of Shia and Sunni schools regarding the interaction of Jesus (AS) and Imam Mahdi (AJ) in sources from the first five Hijri centuries. The central question is how a single narrative core has been transformed, within two distinct discursive contexts, into a tool for identity differentiation and the consolidation of distinct theological foundations. Findings in four areas demonstrate that the Shia discourse, centered on the principle of Imamate, defines a subordinate and confirmatory role for Jesus (AS) under the absolute leadership of Imam Mahdi (AJ), utilizing these narratives to provide a genealogical identity for its own savior. In contrast, the Sunni discourse, due to its lack of focus on this principle, has opened space for a more independent or central role for Jesus (AS) in the end times. These distinctions are clearly traceable within the conceptual framework (semantic evolution of descent, advent, and return), symbolic hierarchy (analysis of the narrative of following in prayer), attribution of functional roles (leadership and judgment), and the hermeneutics of Quranic verses. By revealing the identity function of shared narratives, this study offers a novel analysis of the theological dynamics of the early centuries

کلیدواژه‌ها English

Jesus (AS)
Imam Mahdi (AJ)
Discursive Distinctions
Shared Narratives
Historical Analysis
Eschatology

  • قرآن کریم.

          1.   ابن ابی شیبة کوفی، عبدالله بن محمد (۱۴۰۹ق). المصنف، محقق: سعید اللحام، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

          2.   ابن بابویه قمی، علی بن حسین (۱۴۲۳ق). الإمامة والتبصرة من الحیرة، محقق: مدرسة الإمام المهدی؟عج؟، قم، مؤسسه امام مهدی؟عج؟.

          3.   ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، محقق: محمد و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة.

          4.   ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۷ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار المعرفه للطباعة والنشر.

          5.   ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵ق). الإصابة فی تمییز الصحابه، محقق: عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه.

          6.   ابن حنبل، احمد بن محمد (بی‌تا). مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت، دار صادر.

          7.   ابن عبدالوهاب، حسین(منسوب به) (۱۴۰۹ق). عیون المعجزات، قم، مکتبة الداوری.

          8.   ابن عدی جرجانی، عبدالله (۱۴۰۹ق). الکامل فی ضعفا الرجال، بیروت، دارالفکر.

          9.   ابن غضائری، احمد بن حسین (۱۳۶۴). الرجال (رجال ابن الغضائری)، قم، دار الحدیث.

      10.   ابن منادی، احمد بن جعفر (۱۴۱۸ق). الملاحم، محقق: عبدالکریم العقیلی، قم، دار السیرة.

      11.   ابن ندیم، محمد بن اسحاق (۱۹۸۸م). الفهرست، محقق: رضا تجدد، بیروت، دار المسیرة.

      12.   ابوریه، محمود (۱۹۹۴ م.). اضوا علی السنه المحمدیة، قاهره، بی‌نا.

      13.   آژیر، اسدالله (۱۳۸۴-۱۳۸۳). «جایگاه عیسی در آخرالزمان باوری و منجی باوری مسلمانان»، پژوهش‌های فلسفی کلامی، شماره۲۳، ص ۱۵۱–۱۶۵.

      14.   امیری قوام، محمد و یوسفیان، مهدی (۱۳۹۷). «اعتبارسنجی روایات اقتدای مسیح به مهدی ؟عج؟ در منابع روایی اهل‌سنت»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۶.

      15.   بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۱۰ق). صحیح البخاری، قاهره، دار الشعب.

      16.   بخشی، سعید (۱۴۰۰). «بررسی و تبیین نقش نزول عیسی ؟ع؟ در دوران پس از ظهور امام زمان ؟عج؟»، پژوهش‌های مهدوی، ۱۰(۳۸).

      17.   براتی، حسین، نقی‌زاده، حسن، و پیروزفر، سهیلا (1402). «انگاره اقتدای حضرت عیسی به حضرت مهدی»، مطالعات فهم حدیث، شماره 19.

      18.   بیهقی، ابوبکر (۱۴۰۵ق). دلایل النبوة و معرفه أحوال صاحب الشریعه، محقق: عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دار الکتب العلمیه.

      19.   بیهقی، ابوبکر (۱۴۲۴ق). السنن الکبری، محقق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه.

      20.   ثعلبی، احمد بن محمد (1422ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیا التراث العربی.

      21.   جعفریان، رسول (۱۳۹۴). مهدیان دروغین، تهران، علم.

      22.   جواهری، محمدرضا (۱۳۹۶). «بررسی پیش‌بینی‌های قرآن و حدیث درباره مهدی ؟عج؟ و مسیح ؟ع؟: توافق یا تقابل؟!»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۱.

      23.   حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۷ق). خلاصه الأقوال فی معرفة الرجال، محقق: جواد قیومی اصفهانی. قم، مؤسسة نشر الفقاهة.

      24.   خزاز رازی، علی بن محمد (۱۴۰۱ق).کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، محقق: عبداللطیف حسینی کوه کمری، قم، بیدار.

      25.   ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳ق). سیر اعلام النبلا، محقق: شعیب الارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسه الرساله.

      26.   رضایی کهنمویی، علی (۱۳۹۱). «اجل یهود: پایان دنیا یا رجعت عیسی ؟ع؟»، مشرق موعود، سال۶، شماره22.

      27.   سلیم بن قیس هلالی (۱۴۰۵ق). کتاب سلیم بن قیس الهلال، محقق: محمدباقر انصاری، قم، الهادی.

      28.   سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۶). «بررسی اهتمام به نقل روایات مهدویت در منابع حدیثی اهل‌سنت»، مشرق موعود، شماره۴۳، ص۴۹.

      29.   سید مرتضی، علی بن حسین (۱۴۰۵ق). رسائل الشریف المرتضی، محقق: سید مهدی رجائی، قم، دار القرآن الکریم.

      30.   صدوق، محمد بن علی (۱۳۶۲). الخصال، قم، جامعه مدرسین.

      31.   صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا؟ع؟، مصحح: مهدی حسینی لاجوردی، تهران، نشر جهان.

      32.   صدوق، محمد بن علی (۱۳۹۵ق.). کمال‌الدین و تمام النعمة، محقق: علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه.

      33.   صفار، محمد بن حسن (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد؟صل؟، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.

      34.   طبرانی، سلیمان بن احمد (۲۰۰۸ م). التفسیر الکبیر (تفسیر القرآن العظیم)، إربد (اردن)، دار الکتاب الثقافی.

      35.   طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵ق). تفسیر مجمع‌البیان، محقق: لجنة من العلما والمحققین الأخصائیین، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.

      36.   طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۵ق). جامع‌البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت، دارالفکر.

      37.   طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ق). الغیبه، محقق: عباد الله طهرانی و علی احمد ناصح، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه.

      38.   طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). الأمالی، قم، دار الثقافة.

      39.   طوسی، محمد بن حسن (۱۴۲۰ق). الفهرست، مصحح: محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة.

      40.   طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیا التراث العربی.

      41.   عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۷ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار المعرفه للطباعة والنشر.

      42.   عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر العیاشی، محقق: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المکتبة العلمیه الاسلامیة.

      43.   قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴ق). تفسیر القمی، قم، دار الکتاب.

      44.   کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی، محقق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیه.

      45.   کمبار بغدادی، عبدالهادی (1392). «بررسی تحلیلی - تطبیقی آیه رفع عیسی؟ع؟ در دیدگاه فریقین»، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، دوره 92، شماره 1.

      46.   گرامی، سید محمد هادی (۱۳۹۶). مقدمه‌ای بر تاریخ انگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای، تهران، دانشگاه امام‌صادق.

      47.   مروزی، نعیم بن حماد (۱۴۱۴ق). الفتن، محقق: سهیل زکار، بیروت، دارالفکر.

      48.    معارف، مجید، و منایی، فرشاد (۱۳۹۴). «بررسی سندی - فقه الحدیثی روایت لا مهدی الا عیسی بن مریم در منابع روایی اهل سنت»، مطالعات فهم حدیث، شماره3.

      49.   مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۴ق). اوایل المقالات، محقق: ابراهیم انصاری، بیروت، دار المفید.

      50.   منصوری، محمد هادی، و نصیری، مبشره (۱۳۹۶). «کیفیت‌سنجی و تحلیل کارآمدی بازگشت عیسی ؟ع؟ از منظر عهدین و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۲.

      51.   موسوی، سید علی، و میرصفی، سیده فاطمه (۱۳۹۷). «تحلیل کارکرد نزول حضرت عیسی ؟ع؟ در دولت امام مهدی ؟ع؟ از منظر مفسران فریقین»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۵۱.

      52.   نجاشی، احمد بن علی (۱۳۶۵). رجال النجاشی، محقق: سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسه الن شر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین.

      53.   نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۹۷). الغیبه، تهران، نشر صدوق.

      54.   نیشابوری، مسلم بن حجاج (بی‌تا). صحیح مسلم، محقق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیا التراث العربی.

      55.    ورمزیار، مصطفی (۱۴۰۰). «بررسی خاستگاه و شواهد جعل حدیث لا مهدی الاّ عیسی بن مریم ؟ع؟»، پژوهش‌های مهدوی، شماره۳۸، ص ۷-۲۳.

    ·         Beattie, Hugh. (2016). "The Mahdi and the End-Times in Islam". In J. J. Collins (Ed.), The Oxford Handbook of the End Times. Oxford University Press.

    ·         Bıyık, Mustafa. (2014). "Regarding the Origin of Mahdi Understanding in Sunni Islamic Thought". In The 2014 WEI International Academic Conference Proceedings. New Orleans, pp. 156-160.

    ·         Cook, David. (2002). Studies in Muslim Apocalyptic. The Darwin Press.

    ·         Saritoprak, Zeki. (2002). "The Mahdi Tradition in Islam: A Social-Cognitive Approach". Islamic Studies, 41(4), 651-674.

    • Hurgronje, Christiaan Snouck.Mekka in the Latter Part of the 19th Century.mekka, haag: nijhoff, 1889.