انتظار موعود

انتظار موعود

تحلیل تاریخیگفتمانی لایه‌های تفسیری آیات چهارم تا هشتم سوره اسراء و نسبت آن با خوانش‌های مهدوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه معارف قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی
چکیده
آیات چهارم تا هشتم سوره اسراء، از جمله آیات چالش‌برانگیز قرآن در تبیین سرنوشت تاریخی بنی‌اسرائیل به‌شمار می‌روند که در طول تاریخ تفسیر، قرائت‌های متنوع و گاه متعارضی از آن‌ها ارائه شده است. این آیات از یک‌سو به رخدادهای تاریخی مشخص در گذشته بنی‌اسرائیل ناظر دانسته شده‌ و از سوی دیگر، در متون روایی و تفسیری شیعه، ظرفیتی برای تطبیق‌های فراتاریخی و مهدوی یافته‌اند. مسئله اساسی پژوهش حاضر، تبیین فرآیند تحول این آیات در بستر تاریخ تفسیر از خوانش‌های صرفاً تاریخی به خوانش‌های تأویلی- مهدوی و در نهایت گفتمان‌های معاصر است. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی-گفتمانی و با تکیه بر منابع تفسیری و مهدویت‌پژوهی معاصر، این فرضیه را دنبال می‌کند که لایه‌های تفسیری این آیات در تعامل با تحولات سیاسی- اجتماعی شکل گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فهم این آیات در چهار لایه قابل تحلیل است: تاریخی، سُنَنی، تأویلی- مهدوی و سیاسی-گفتمانی که متأثر از تحولات سیاسی جهان اسلام و مسئله فلسطین شکل گرفته است. برآیند تحقیق نشان می‌دهد که تفکیک این لایه‌ها شرط لازم برای پرهیز از تطبیق‌های شتاب‌زده و ایدئولوژیک و دستیابی به فهمی علمی و منضبط از نسبت آیات اسراء با خوانش‌های مهدوی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Historical-Discourse Analysis of the Interpretive Layers of Verses 4-8 of Surah Al-Isra and Their Connections to Mahdavi Readings

نویسنده English

kamran oveisi
Associate Professor, Department of Quran and Hadith Studies, University of Islamic Education
چکیده English

The verses 4 to 8 of Surah Al-Isra represent some of the most intricate Quranic texts concerning the historical fate of the Children of Israel. Throughout the history of interpretation, these verses have promoted a range of interpretations, often contradictory. On the one hand, they are perceived as referencing specific historical events pertaining to the the Children of Israel; on the other hand, within Shia traditions and interpretive literature, they have beena ascribed the potential for meta-historical and Mahdavi interpretations. The fundamental aim of the present study is to elucidate the evolution of these verses within the interpretive history, transitioning from strictly historical readings to allegorical-Mahdavi interpretations, and ultimately leading to modern discourses. The present study, employing a historical-discourse approach and relying on exegetical sources and contemporary Mahdism studies, pursues the hypothesis that the interpretive layers of these verses have evolved in response to politival and social transformations. The research findings indicate that the comprehension of these verses can bedissected into four layers: historical, Sunnatic (customary/legal), allegorical-Mahdavi, and political-discursive, with the last being significantly affected by the political developments of the Islamic world and the Palestinian issue. The result demonstrates that distinguishing between these layers is essential for avoiding premature and ideological interpretations and for achieving a scientific and systematic understanding of the interrealtion between the verses of Al-Isra and Mahdavi interpretations.

کلیدواژه‌ها English

Surah Al-Isra
History of the Children of Israel
Divine Punishment
Mahdism
Exegetical Narratives
The Era of the Appearance (Zuhur)
قرآن کریم، ترجمه فولادوند.
1.      ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419ق). تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفى الباز.
2.      ابن سلیمان، مقاتل (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
3.      ابن قولویه، جعفر بن محمد (1356). کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویة.
4.      ابن‌عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰ق). تفسیر التحریر و التنویر(تفسیر ابن عاشور)، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
5.      ابن‌عجیبه، احمد (1419ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره، حسن عباس زکی.
6.      ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب‏ (1422ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
7.      ابوزهره، محمد (بی‌تا). زهرة التفاسیر، بیروت، دارالفکر.
8.      اشعری، حسن بن محمد (1427ق). تاریخ قم، قم، کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی نجفی.
9.      اکتار، عدنان (1389). تاریخ ناگفته و پنهان آمریکا، مترجم: نصیر صاحب‌خلق، تهران، هلال.
10.  آلوسی، محمود (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بی‌جا، دار الکتب العلمیه.
11.  بحرانى، هاشم بن سلیمان (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن‏، قم، موسسة البعثة.
12.  بغوى، حسین بن مسعود (1420ق). معالم التنزیل‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏.
13.  بهرام پور، شعبانعلی (۱۳۷۹). تحلیل انتقادی گفتمان نوشته نورمن فرکلاف، تهران، مرکز مطالعات و  تحقیقات رسانه ها. 
14.  ثعلبى، احمد بن محمد (1422ق). الکشف و البیان‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.‏
15.  ثقفى تهرانى، محمد (1398ق). روان جاوید در تفسیر قرآن مجید، تهران، برهان‏.
16.  جرار، بسام (بی‌تا). زوال اسرائیل عام ٢٠٢٢م نبوءة أم صدف رقمیة، بی‌جا، بی‌نا، 
17.  جعفری، یعقوب (1376). تفسیر کوثر، قم، مؤسسه انتشارات هجرت.
18.  جعفریان، رسول (1400). «سیاسی شدن تفسیر آیات نخست سوره اسراء به مناسبت مسئله فلسطین»، مقالات و رسالات تاریخی، ش ۱۰، ص ۱۵۹- 173.
19.  حوی، سعید (1424ق). الأساس فی التفسیر، قاهره، دار السلام.
20.  حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان.
21.  خوشدونی، مهدی و مجید منتظرزاده (1399). «بازنگاهی تحلیلی به فرجام بنی اسرائیل در آخرالزمان با بررسی تطبیقی آیات ۴ تا ۷ سوره  اسراء»، مشرق موعود، ش 53، ص 45- 69.
22.  دریفوس، هیوبرت و پل رابینو(۱۳۷۶). میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هر منیوتیک، مترجم: حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
23.  دوست محمدی، احمد و محمد رجبی (1388). «درآمدی بر زمینه های پیدایش و مبانی عقیدتی مسیحیت صهیونیستی»، نشریه سیاست، ش 9، ص137- 150.
24.  رضایی کهنمویی، علی (1400). «مراد عینی آیات وعید بنی اسرائیل در سوره مبارکه اسراء از رهگذر قرآن، حدیث و تار یخ»، کتاب قیم، ش 25، ص 65- 84.
25.  زاهدی، نسا و حنانه درشتی و محمد عسگری بشکانی (1403). «خاستگاه های عقیدتی حمایت آمریکا از رژیم اسرائیل»، مطالعات روابط بین الملل، ش 68، ص 173- 201.
26.  زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی.
27.  سروش، عبدالکریم (۱۳۸۵). بسط تجربه نبوی، تهران، صراط.
28.  سیاح، حسین (1388). «آرما گدون و مسیحیت صهیونیستی»، اندیشه تقریب، ش 20، ص 55- 90.
29.  سید قطب، ابراهیم حسین (1425ق). فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق.
30.  شاه‌عبدالعظیمی، حسین (1363). تفسیر اثنی عشری، تهران، میقات.
31.  شبر، عبدالله‏ (1412ق). تفسیر القرآن الکریم، قم، موسسة دار الهجرة.
32.  شریف، علیرضا و سید حسن  خلیفه واقفی (1402). «واکاوی زمان تحقق وعده قرآنی نابودی صهیونیسم جهانی در آیات آغازین سوره اسراء»، مطالعات بیداری اسلامی، ش۲۷، ص 7- 31.
33.  شنقیطى، محمدامین (1427ق). ‏أضواء البیان فى إیضاح القرآن بالقرآن‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
34.  شیخو، محمدامین (2007 م). السید المسیح رسول السلام یلوح بالافق، دمش، دار النور بشیر.
35.  شیرودی، مرتضی (1386). «رویارویی انقلاب اسلامی با نظریه مسیحیت صهیونیستی»، اندیشه تقریب، ش 12، ص 49- 84.
36.  صادقی تهرانی، محمد (۱۴۰۶ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی.
37.  ضمیران، محمد (۱۳۸۲). میشل فوکو، دانش و قدرت، تهران، هرمس.
38.  طاهری آکردی، محمدحسین (1396). «ماشیح و دولت ماشیحانی موعود در یهودیت»، مشرق موعود، ش41، ص 121- 148.
39.  طباطبایی امین، طاهره سادات (1398). «ارتباط سوره اسراء با مهدویت و نقد و بررسی آراء مفسران فریقین در مصداق یابی دو پیروزی آغاز سوره»، مشرق موعود، ش50، ص 343- 376.
40.  طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
41.  طبرسی، فضل بن حسن (۱۳74). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
42.  طبرى، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة.
43.  طوسی، محمد بن حسن، (۱۴10ق). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
44.  عزیزخانی، احمد (1390). «تأثیر بنیادگرایی مسیحی بر سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا»، معرفت سیاسی، ش 5، ص 120-135.
45.  عزیزی کیا، غلامعلی (1403). «تأثیر زمانه بر آرای مفسران در مصداق یابی آیات ۸۴ سوره اسراء»، قرآن شناخت، ش 33، ص 64- 82.
46.  عیاشی، محمد بن مسعود (1380 ق). کتاب التفسیر، تهران، المکتبة العلمیة الإسلامیة.
47.  فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۱ق). مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
48.  فضل‌الله، محمدحسین (1419ق). ِمن وحی القرآن، بیروت، دار الملاک.
49.  فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى‏ (1415ق). الصافی، تهران، مکتبة الصدر.
50.  قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
51.  قرطبی، محمد بن احمد (۱۳64). الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
52.  قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
53.  قمى، على بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی‏، قم، دار الکتاب‏‏.
54.  قنبری آلانق، محسن (1386). «اسطوره صهیونیسم مسیحی و انگاره منجی‌گرایی»، مکاتبه و اندیشه، ش 28، ص 128- 152.
55.  بی­نا (1925م). کتاب مقدس، لندن، دارالسلطنه/ بایبل سوسایتی.
56.  کچوئیان، حسین (۱۳۸۲). فوکو و دیرینه شناسی دانش، تهران، دانشگاه تهران.
57.  کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۲۹ق). الکافی، قم، دارالحدیث.
58.  ماتریدی، محمد بن محمد (1426ق). تأویلات أهل السنة، بیروت، دار الکتب العلمیة.
59.  متقی، حسین و طباطبایی محمدرضا (1395). «بررسی تطبیقی پیشگویی های آخرالزمان از دیدگاه یهودیت مسیحیت و اسلام»، پژوهش­های مهدوی، ش 18، ص 5- 25.
60.  مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴ق). مرآة العقول، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
61.  مدرسی، سید محمدتقی (1419ق). ِمن هُدیَ القرآن، تهران، دار محبی الحسین.
62.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳71). تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه،.
63.  میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه (1361). معارج التفکر و دقائق التدبر، دمش، دار القلم.
64.  میسری، عبدالوهاب (1374). صهیونیسم، مترجم: لواء رودباری، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
65.  نقی‌پورفر، ولی الله و صدیقه پروان (1400). «بررسی تفسیری زمینه سازان ظهور در آیات آغازین سوره اسراء»، مطالعات تفسیری، ش 45، ص 97- 122.
66.  هالسل، گریس (1391). تدارک جنگ بزرگ، مترجم: خسرو اسدی، تهران، رسا.
67.  هدایتی، محمد (1392). «مهدویت در تفسیر آیات اسراء»، مطالعات تفسیری، ش 13، ص 93- 110.
68.  هلال، رضا (2004م). «المسیح الیهودی ونهایة العالم، المسیحیة السیاسیة و الأصولیة فی امریکا»، الملتقی، ش 12، ص 43- 49.   
69.  Akenson, Donald H. (2018). Exporting the Rapture: John Nelson Darby and the Victorian Conquest of North-American Evangelicalism. New York: Oxford University Press. 
70.  Ariel, Yaakov. (2000). "A Neglected Chapter in the History of Christian Zionism in America: William E. Blackstone and the Petition of 1916". In Studies in Contemporary Jewry, Vol. 16, p. 66-85. Jerusalem: The Hebrew University.
71.  Blackstone, William E. (1891). Palestine for the Jews: A Copy of the Memorial Presented to President Harrison March 5, 1891. Oak Park, Ill.: W. Blackstone. 
72.  Blackstone, William E. (1908). Jesus is Coming. Chicago: F.H. Revell / Moody Bible Institute.
73.  Darby, John Nelson. (1840). "Reflections upon the Prophetic Inquiry". In The Collected Writings of J.N. Darby. Edited by William Kelly. Vol.2. London: Morrish, p. 1-31. 
74.  Feingold, Henry L. (1974). Zion in America: The Jewish Experience from Colonial Times to the Present. New York: Twayne Publishers. 
75.  Hummel, Daniel G. (2023). The Rise and Fall of Dispensationalism: How the Evangelical Battle over the End Times Shaped a Nation. Grand Rapids, MI: Eerdmans. 
76.  Ice, Thomas D. (2009). "William Blackstone and American Christian Zionism". Article Archives, Paper 56. Lynchburg, VA: Liberty University. 
77.  Lindsey, Hal & Carlson, C.C. (1970). The Late Great Planet Earth. Grand Rapids: Zondervan.
78.  O'Leary, Stephen D. (1994). Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric. Oxford: Oxford University Press.
79.  Scofield, Cyrus I. (1909/1917). The Scofield Reference Bible (King James Version). Oxford: Oxford University Press. 
80.  Specter, Stephen. (2009). "Evangelical and Israel". In Evangelicalism and the Future of Christianity. London: Routledge, p. 22-35.