انتظار موعود

انتظار موعود

بررسی نسبت میان قیامت و عصر ظهور، از دیدگاه علامه مجلسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد کاظم خواجه احسنی 1
سیدمحمدمهدی میرباقری 2
رضا برنجکار 3
1 دانشجوی دکترای کلام امامیه، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 رئیس فرهنگستان علوم اسلامی قم
3 عضو هیأت علمی دانشگاه تهران
چکیده
بسیاری از روایات تفسیری در مورد عصر ظهور، ذیل آیات قیامت قرآن آمده‌اند. فراوانی این روایات، پرسش از نسبت میان قیامت و عصر ظهور را مطرح می‌کند. تبیین این نسبت، می‌تواند پرسش‌های بنیادین درباره مهدویت و قیامت را به‌طور نظام‌مند پاسخ دهد و چهره‌ای قرآنی از مدینه موعود مهدوی ترسیم ‌کند.
این پژوهش به بازسازی و ارزیابی دیدگاه علامه مجلسی درباره این نسبت، با تحلیل محتوای شروح حدیثی وی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که دیدگاه ایشان بر دو نسبت معنایی _ تأویلی و حقیقی ـ خارجی استوار است. در نسبت معنایی، مجلسی معتقد است اکثر اسما و آیات قیامت، در باطن بر عصر ظهور نیز دلالت دارند. به نظر می‌رسد اصل و گستردگی این تأویل، بر اساس شواهد روایی قابل دفاع است؛ هرچند تأویل اکثر آیات، به‌عنوان ادعایی استقرایی و آماری، مستلزم بررسی گسترده‌تر است. در نسبت خارجی نیز وی عصر ظهور را قیامت صغرا و از مقدمات قیامت می‌داند. به نظر می‌رسد عنوان قیامت صغرا، دست‌کم از حیث اشتراک در برخی اوصاف، قابل توجیه است؛ اما ادله مجلسی درباره مقدمیت ظهور برای قیامت، صرفاً امکان آن‌ را تأیید می‌کند و اثبات ضرورت و وقوع خارجی‌اش، به ادله بیش‌تری نیازمند است.
کلیدواژه‌ها
عصر ظهور
قیامت
آیات قیامت
علامه مجلسی
تأویل
قیامت صغرا
مقدمه قیامت.

عنوان مقاله English

Analysis of the Relationship between the Day of Resurrection and the Era of Appearance from the Perspective of ʿAllāma Majlisī

نویسندگان English

mohammad kazem khaje ahsani 1
mohammad mehdi mirbaqeri 2
reza berenjkar 3
1 noPhD Student in Imami Theology, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran .
2 President of the Academy of Islamic Sciences of Qom
3 Faculty Member at the University of Tehran
چکیده English

There are many exegetical narrations concerning the Advent Era appear under Qur’anic verses that discuss the Resurrection. The abundance of such narrations raises the question of the relationship between the Resurrection and the Advent Era. As we clarifying this relationship, we can systematically address fundamental questions concerning Mahdism and the Resurrection and provide a Qur’anic portrayal of the promised Mahdist utopian city. This study reconstructs and evaluates ʿAllāma Majlisī’s perspective on this connection through content analysis of his commentaries on hadith. The findings indicate that his view is anchored in two dimensions: a semantic–esoteric interpretive relationship and an actual–external relationship. If we examine the verses at the semantic- esoteric level, we see Majlisī maintains most names and verses concerning the Resurrection also refer to the Advent Era. The basis and broad scope of this interpretation appear defensible in light of the available narrational evidence; however, interpreting most verses in this manner, as an inductive and statistical claim, requires more extensive investigation. As we examine the vesrses at the external level, he considers the Advent Era as the Minor Resurrection and as one of the preliminaries to the Resurrection. The term “Minor Resurrection” appears justifiable, at least in terms of certain shared characteristics. However, the evidence that Majlisī presented to support the notion of the Advent Era as a precurspr to the Resurrection establishes only its possibility; proving it is necessary and it acrually occurs requires further evidence.

کلیدواژه‌ها English

Advent Era, Resurrection, Qur’anic Verses on the Resurrection, ʿAllāma Majlisī, Esoteric Interpretation (Taʾwīl), Minor Resurrection, Prelude to the Resurrection.
 قرآن کریم.
1.       ابن‌عربی، محیی‌الدین محمد بن علی (۱۴۴۱ق). الفتوحات المکیة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، دار صادر.
2.       استرآبادی، علی بن احمد (۱۴۰۹ق). تأویل الآیات الظاهرة، محقق: حسین استادولی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
3.       بحرانی، هاشم بن سلیمان (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن، با همکاری بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
4.      بحرانی، هاشم بن سلیمان (۱۴۲۷ق). المحجة فیما نزل فی القائم الحجة؟عج؟، محقق: طالب زکی، قم، دار المودة.
5.       پناهی آزاد، حسن (1395). «مقارنت «رجعت» و عصر ظهور، با تأکید بر تبیین علامه طباطبایی»، انتظار موعود، دوره 16، شماره54، ص 99-118.
6.       پورعلمداری، نصرالله؛ قاضی‌زاده، ابراهیم و کاظم (۱۳۹۷). «واکاوی و بررسی اندیشه علامه مجلسی در تحلیل روایات تأویلی آیات قرآن با تکیه بر بحارالانوار و مرآةالعقول»، علوم حدیث، سال ۲۳، شماره ۸۷، ص۴۷–۷۰.
7.       جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۴). تفسیر موضوعی قرآن کریم، قم، نشر اسراء.
8.       خزاز رازی، علی بن محمد (۱۴۰۱ق). کفایة الأثر، محقق: عبد اللطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار.
9.      ـ سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۶۹/۱۴۱۱ق). منشور جاوید، قم، دارالقرآن الکریم.
10.  سبزواری، ملاهادی، هادی بن مهدی (۱۳۸۸). شرح منظومه، مقدمه ابوالحسن شعرانی، مصحح: ابراهیم میانجی، تهران، اسلامیه.
11.  سند، محمد (2013م). الرجعة بین الظهور و المعاد، محقق: نخبة من الفضلاء، بی‌جا.
12.  صدوق، محمد بن علی (۱۳۹۵ق). کمال‌الدین و تمام النعمة، مصحح: علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
13.  صدوق، محمد بن علی (۱۴۱۶ق). الخصال، مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
14.  طباطبایی، محمدحسین (۱۳۵۲ش). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
15.  طباطبایی، محمدحسین (۱۴۲۷ق). تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن، محقق: اصغر ارادتی، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
16.  طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۴ق). قرآن در اسلام، مصحح: رضا ستوده، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
17.  طبری آملی، محمدبن جریر (۱۴۱۳ق). دلائل الإمامة، با همکاری بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
18.  عظیمی، محمد و محمد غفوری‌نژاد (۱۳۹۵). «نظریه تأویل ظواهر دینی نزد محمدباقر مجلسی»، شیعه‌پژوهی، سال ۲، شماره ۶، ۲۷–۴۲.
19.  عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰ق). تفسیر العیاشی، مصحح: هاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمیة الإسلامیة.
20.  فتحی، امین (۱۴۰۳). «رجعت؛ عصری بین ظهور و قیامت (تبیین جایگاه رجعت در فرایند تکامل جامعه)»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، دوره ۲۸، شماره ۲ (پیاپی ۹۹)، ص۲۰۱–۲۲۲.
21.  فتونی، عبدالله بن محمد (۱۴۲۷ق). مرآة الأنوار و مشکاة الأسرار، قم، مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
22.  فقهی‌زاده، عبدالهادی (۱۳۸۵). «مجلسی و تأویل روایات»، پژوهش زبان‌های خارجی، شماره ۲، ص۸۱–۹۹.
23.  فیض کاشانی، محسن (1417ق). المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
24.  قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴ق). تفسیر القمی، مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب.
25.   کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی، مصحح: علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
26.  کورانی، علی (۱۴۲۸ق). معجم أحادیث الإمام المهدی؟عج؟، قم، مسجد مقدس جمکران.
27.  مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، مؤسسة الوفاء.
28.  مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۹). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول؟عهم؟، با استفاده از الوافی محسن فیض کاشانی، محقق: بهراد الجعفری، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
29.  مرکز فرهنگ و معارف قرآن (۱۳۹۳). برگزیده فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب.
30.  مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۷). پیام قرآن: روش تازه‌ای در تفسیر موضوعی قرآن، با همکاری جمعی از فضلا، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
31.  نعمانی، محمدبن ابراهیم (۱۳۹۷ق). الغیبة، محقق: علی‌اکبر غفاری. تهران، مکتبة الصدوق.
32.  یزدی حائری، علی بن زین‌العابدین (۱۴۲۲ق). إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب، محقق: علی عاشور، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.